راديو زمانه
(استفان بوچان گزارشگر «القنطره» / برگردان: ونداد زمانى)

نادر مشايخى آهنگ‌ساز ايرانى ساكن وين در تازه‌ترين اثرش، اپراى «ندا»، با ظرافت تمام منظومه‌ى «هفت پيكر» اثر نظامى گنجوى شاعر اواخر قرن ششم هجرى شمسى را با واقعه‌ى تراژيك كشته شدن ندا آقا سلطان در بحبوحه‌ى تظاهرات گسترده‌ى مردم ايران تلفيق كرده‌است.

اين اپرا را مى توانيد در لينك زير مشاهده كنيد:

http://vimeo.com/۱۰۵۴۷۸۸۶

سياسى بودن آشكار اپراى جديد اين هنرمند نكته بارزى است كه آقاى مشايخى اصرارى براى پنهان كردن آن ندارد. آهنگ‌ساز ايرانى كه خود از رهبران اركستر سمفونى ملى ايران بوده است و مدتى است كه در امنيت و آزادى كامل در اروپا مشغول كار هنرى است، همراه با ميليون‌ها مردم در سراسر جهان شاهد جان دادن لحظه به لحظه نداى ۲۶ ساله بوده است.

بهت تلخ ناشى از حادثه كشته شدن زن جوان ايرانى در بحبوحه‌ى تظاهرات گسترده‌ى مردم ايران، انگيزه‌بخش تهيه و تدوين اپرايى شده است كه بيش از هر چيز به مبارزه‌ى پيگير زنان ايرانى براى دست‌يابى به حقوق پايمال شده‌شان در حكومت مذهبى ايران اشاره مى‌كند.

نادر مشايخى در اپراى «ندا» با قاطعيت تمام از سنت‌هاى شناخته‌شده‌ى اپرايى سود جسته است و عمداً اصرار ورزيده‌است تا به تدارك اثرهنرى همت گمارد كه باب طبع مخاطبان هميشگى اپراى اروپايى باشد. انتخاب ادبيات فارسى نيز از همين زاويه تجربه متفاوتى نبوده‌است چون بيش از۲۰۰ سال پيش فردريك شيلر اپراى « توراندخت» را بر اساس داستان‌هاى هزار و يك شب براى اروپاييان تهيه ديده‌ بود.

نادر مشايخى كه به خوبى مى‌دانست موسيقى سنتى ايرانى معمولاً نقش درجه دومى را در ارتباط با اشعار ادبيات فارسى ايفا مى‌كند و اجازه‌ى ابراز وجود مستقل به آن داده نشده است، در نمايش موسيقيايى خود بر طبق ارزش‌هاى به رسميت شناخته شده‌ى اپرايى براى موسيقى به عنوان اثر مستقل وفادار ‌مانده است.

انتخاب يكى از منظومه‌هاى پنج گنج با عنوان « هفت پيكر» از طرفى به تكنيك اشعار تمثيلى و داستانى نظامى گنجوى مربوط مى‌شد كه در نوع خود از معدود شاعرانى است كه به اين شيوه مى‌سرايد و از طرف ديگر به اين واقعيت اشاره مى‌كند كه اثر انتخاب شده با صراحت تمام با وضعيت و مبارزات زنان ايرانى همخوانى دارد و به قول كارشناس ادبيات شرقى استفان وايندر: « منظومه‌ى هفت پيكر اثرى است هميشه مدرن».

نظامى گنجوى نه تنها به مهم‌ترين حلقه‌ى شاعران كلاسيك در ادبيات فارسى – فردوسى، حافظ، سعدى، مولوى- تعلق دارد، بلكه به دليل خلق اشعار سبك ممتاز خويش و از جمله آنها ادبيات عاشقانه و «بزم‌سرايى» و سرودن منطومه‌هاى جاودان نظير ليلى و مجنون و خسرو وشيرين لقب شادترين شاعر ايران زمين را نيز به خود اختصاص داده است.

پيام بسيار مشخص اپراى « ندا» بازتاب حضور چشم‌گير زنان در اعتراضات فراگير جنبش سبز ايران است و روايت‌كننده‌ى جانفشانى‌هاى بى دريغ زنان ايرانى است كه بيشتر از ساير گروه‌هاى اجتماعى مورد ستم و توهين قرار گرفته‌اند. داستان «هفت پيكر» مجموعه حماسى و غنايى است كه در بخش اول به سبك شاهنامه فردوسى به بهرام گور مى‌پردازد و در بخش دوم نقل قول‌هاى هفت زن را درباره‌ى بهرام گور به رشته نظم درآورده است.

در زندگى واقعى، همسر اول نظامى گنجوى، زن برده‌اى بوده است كه يكى از زمامداران منطقه به او هديه داده بود كه بعد از زايمان فرزند اول شاعر درمى‌گذرد. نادر مشايخى كه با كمى چرخش داستانى، مبناى متن اپرا را به سرگذشت مبارزه و مقاومت هفت زن منظومه‌ى چهارم « پنج گنج» تبديل ساخته است از اين ماجرا به نحو احسن استفاده مى‌كند و زن برده را به يكى از قهرمانان اپرايش تبديل مى‌كند.

اشعار نظامى گنجوى با وجود آن‌كه از سنت مدح و ستايش اغراق‌گونه‌ى اشعار مردسالارانه كه تصويرى پاك و اثيرى از معشوقه دارند پيروى م‌كند ولى به گونه‌اى بديع در اشعار داستانياش و در حين شخصيت‌بخشى به زنان هفت گنبد عشق براى‌شان كيفيت هاى متفاوت خلق مى‌كند و مهم‌تر از همه آن‌كه براى آنها قابليت‌هاى انسانى ممتاز قائل است.

نادر مشايخى نيز با عاريه گرفتن شخصيت‌هاى زن خلق شده در « هفت پيكر» اپراى خود را شكل مى‌بخشد.

«توراندخت» در اين نمايش با زندانى كردن خود در قصر اين فرصت را از دست مردان مى‌گيرد كه از او سوء‌استفاده كنند. « نوشابه» به زنى تبديل مى‌گردد كه در جستجوى تدارك يك جامعه‌ى مستقل زنانه است.

زن‌هاى ديگرى نيز در اپراى « ندا» خودنمايى مى‌كنند كه از جمله مى‌توان به «فتنه» اشاره كرد كه نمايانگر توانمندى‌هاى فيزيكى و روحى زنان است و « آپك» زن برده‌اى است كه در داستان اپراى « ندا» سر به شورش مى‌گذارد و با داد و ستد ظالمانه و غيرشرافتمندانه‌ى برده‌فروشى مى‌جنگد. بازسازى يكى از متون كلاسيك ادبيات فارسى و درهم تنيدن آن با وقايع تاريخ معاصر به يك معنا آفرينش «هنر تاريخى» است كه اكنون به شكل يك اپرا تحقق يافته است. تجربه‌ى اپراى تاريخى « ندا» در همين روند به وسيله‌اى هنرى تبديل ‌مى‌گردد كه تماس بين تلاش اجتماعى شرق و زيبايى‌شناسى غربى را ممكن مى‌سازد.

پايان شاد داستان‌هاى منظوم « هفت پيكر» در اپراى « ندا» به سرانجامى نافرجام و غم‌انگيز تغيير مى‌يابد و به جاى آن كه زن برده توسط شاعر آزاد شود و « آپاك» با ميل خود به همسرى شاعر بسنده كند در اپراى تدوين شده توسط نادر مشايخى با كشته شدن « آپاك» به دست مردان و قانون مردان پايان مى‌يابد.